Từ cải tạo đất, sản xuất hữu cơ đến cơ giới hóa chế biến, đóng gói và chuẩn hóa vùng nguyên liệu, khoa học và công nghệ đang từng bước thay đổi phương thức sản xuất chè tại Thái Nguyên. Những mô hình cụ thể ở cơ sở không chỉ nâng cao chất lượng sản phẩm mà còn tạo tiền đề để ngành chè chuyển sang một giai đoạn phát triển mới: quản lý bằng dữ liệu, sản xuất thông minh và kết nối trực tiếp với thị trường.
Khi khoa học công nghệ bắt đầu từ chính mảnh đất trồng chè
Tại xã Vô Tranh, HTX Trà an toàn Phú Đô đang cho thấy một hướng đi đáng chú ý trong ứng dụng khoa học và kỹ thuật vào sản xuất chè hữu cơ. Mô hình “Tiên phong ứng dụng than sinh học, khoa học - kỹ thuật vào sản xuất chè hữu cơ tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số” của HTX vừa được vinh danh tại Viet Nam I4 Impact Awards 2026 ở hạng mục đổi mới sáng tạo vì phát triển bền vững, môi trường xanh.
Anh Hoàng Văn Tuấn - Giám đốc HTX Trà an toàn Phú Đô nhận cúp và chứng nhận tại Lễ biểu dương thành tựu tác động vì Việt Nam số 2026
Điểm nổi bật của mô hình là việc HTX nghiên cứu, áp dụng và từng bước hoàn thiện quy trình sử dụng than sinh học (biochar) kết hợp với phân bón hữu cơ trong sản xuất chè. Than sinh học được tạo ra từ phụ phẩm nông nghiệp thông qua quá trình nhiệt phân trong điều kiện thiếu oxy. Khi đưa vào đất, vật liệu này có khả năng cải thiện cấu trúc đất, tăng khả năng giữ nước và dinh dưỡng, hỗ trợ hệ vi sinh vật có lợi, đồng thời tận dụng nguồn phụ phẩm nông nghiệp và hướng tới giảm phát thải.
Điều đáng chú ý ở Phú Đô là khoa học công nghệ không được tiếp cận như một công nghệ đơn lẻ, mà gắn với cả phương thức sản xuất. Từ quản lý vùng nguyên liệu theo quy trình hữu cơ đến theo dõi, kiểm soát chất lượng, kỹ thuật chế biến, bảo quản và xây dựng thương hiệu, HTX đang từng bước hình thành một quy trình sản xuất có kiểm soát hơn.
Mô hình này cho thấy một hướng ứng dụng khoa học công nghệ phù hợp với yêu cầu phát triển nông nghiệp xanh: công nghệ không chỉ giúp tăng năng suất mà còn phải giải quyết bài toán về chất lượng đất, an toàn sản phẩm, sử dụng hiệu quả phụ phẩm và bảo vệ môi trường. Khi những yếu tố đó được chuẩn hóa, sản phẩm chè có thêm cơ sở để tạo dựng giá trị và đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao của thị trường.
Từ những mô hình riêng lẻ đến hệ sinh thái số toàn ngành
Những kết quả ở cơ sở đang diễn ra trong bối cảnh Thái Nguyên xác định chuyển đổi số là một hướng đi quan trọng để tái cấu trúc chuỗi giá trị ngành chè. Ngày 10/8/2026, UBND tỉnh ban hành Kế hoạch số 356/KH-UBND về chuyển đổi số ngành chè Thái Nguyên giai đoạn 2026-2030. Kế hoạch đặt mục tiêu đến năm 2030 cơ bản hình thành hệ sinh thái số ngành chè đồng bộ, toàn diện; đưa ngành chè phát triển theo hướng hiện đại, thông minh, minh bạch, xanh, bền vững, theo chuỗi giá trị và tích hợp đa giá trị.
Điểm khác biệt của giai đoạn này là chuyển đổi số không chỉ dừng ở việc đưa sản phẩm lên môi trường trực tuyến. Tỉnh định hướng xây dựng nền tảng dữ liệu số và bản đồ số vùng chè, quản lý mã số vùng trồng, số hóa canh tác và quản lý vùng nguyên liệu; đồng thời phát triển truy xuất nguồn gốc, nhận diện số, hộ chiếu số sản phẩm, số hóa chế biến, quản trị sản xuất - kinh doanh và kiểm soát chất lượng.
Ứng dụng công nghệ trong đóng gói sản phẩm chè tại Hợp tác xã Hảo Đạt
Đến năm 2030, tỉnh đặt mục tiêu tối thiểu 70% diện tích chè toàn tỉnh có hồ sơ số và dữ liệu bản đồ GIS, 100% hồ sơ mã số vùng trồng chè được quản lý, cập nhật, giám sát trên môi trường số. Tối thiểu 80% sản phẩm sử dụng chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu chứng nhận, nhãn hiệu tập thể và sản phẩm OCOP được định hướng có hồ sơ số, truy xuất nguồn gốc, nhận diện số và hộ chiếu số sản phẩm.
Khi đó, thông tin về một sản phẩm chè sẽ không chỉ nằm trên bao bì. Dữ liệu có thể được liên kết từ vùng trồng, nhật ký canh tác, lô nguyên liệu, quá trình chế biến, đóng gói, tiêu chuẩn, chứng nhận đến điểm bán và phản hồi của người tiêu dùng. Đây là bước chuyển từ “sản phẩm có nguồn gốc” sang “sản phẩm có dữ liệu để chứng minh nguồn gốc và chất lượng”.
Để chuyển những định hướng đó thành thực tế, con người vẫn là yếu tố quyết định. Kế hoạch đặt mục tiêu tối thiểu 90% hợp tác xã, doanh nghiệp chè tại các vùng trọng điểm và 50% hộ sản xuất chè tại vùng trọng điểm được đào tạo, hướng dẫn kỹ năng số cơ bản; đồng thời hình thành mạng lưới hạt nhân số ngành chè tại các vùng trọng điểm để hỗ trợ trực tiếp người dân, hợp tác xã và doanh nghiệp.
Từ Phú Đô đến Hảo Đạt, những công nghệ đang được ứng dụng hôm nay có thể xem là những “mảnh ghép” ban đầu của hệ sinh thái đó. Than sinh học, quy trình hữu cơ, máy móc chế biến, hệ thống tưới, tiêu chuẩn sản xuất hay mã số vùng trồng đều tạo ra dữ liệu và quy trình có thể tiếp tục được số hóa, kết nối và khai thác.
Mục tiêu cuối cùng không phải là đưa càng nhiều công nghệ vào sản xuất càng tốt, mà là sử dụng đúng công nghệ để tạo ra giá trị thực. Khi dữ liệu vùng chè được chuẩn hóa, quy trình sản xuất được số hóa, chế biến được kiểm soát bằng công nghệ và sản phẩm được kết nối với thị trường số, người sản xuất có thêm công cụ để quản lý; doanh nghiệp, hợp tác xã nâng cao năng lực cạnh tranh; người tiêu dùng có thêm thông tin để lựa chọn.
Đó cũng là con đường để Thái Nguyên phát huy lợi thế của một vùng chè nổi tiếng, đồng thời chuyển lợi thế truyền thống thành lợi thế mới dựa trên khoa học, công nghệ, dữ liệu và đổi mới sáng tạo./.